Schaalverlichting: gloeilampjes of LED?

Weinig dingen maken een vintage receiver zo herkenbaar als de verlichte schaal. Het warme oranje of de zachte blauwe gloed van een receiver uit de jaren zeventig is voor veel mensen net de reden om zo’n toestel te kopen. Na tientallen jaren valt die verlichting echter vaak gedeeltelijk of volledig uit. De vraag die ik dan in de werkplaats vaak krijg: vervangen door nieuwe gloeilampjes, of overschakelen op LED? Het antwoord is minder eenvoudig dan het lijkt.

Hoe de schaalverlichting oorspronkelijk werkt

In bijna alle vintage receivers, tuners en versterkers met een verlichte schaal of VU-meters zitten kleine gloeilampjes. Die bestaan in verschillende vormen:

• buislampjes of “fuse lamps”: kleine glazen buisjes met een metalen kapje aan elke kant, die eruitzien als een zekering en in klemmetjes worden geplaatst. Ze komen voor in heel wat receivers van onder meer Marantz;
• lampjes met draadjes, die rechtstreeks aan de print of aan steunpunten worden gesoldeerd;
• lampjes met een fitting, zoals schroef-, bajonet- of wedge-fittingen.

Die lampjes werken meestal op een lage spanning, vaak rond 6 tot 8 volt, en worden gevoed vanuit een aparte wikkeling van de transformator. Belangrijk detail: in heel wat toestellen is dat wisselspanning, geen gelijkspanning. Voor een gloeilampje maakt dat niet uit, voor een LED wel.

Waarom gloeilampjes het begeven

Een gloeilampje heeft een gloeidraad die langzaam verdampt en uiteindelijk doorbrandt. De levensduur hangt sterk af van de spanning: een lampje dat net iets boven zijn nominale spanning werkt, gaat veel sneller stuk. Ontwerpers lieten de lampjes daarom vaak iets onder hun nominale spanning werken, wat de levensduur verlengt en het licht warmer maakt.

Gloeilampjes worden ook warm. Na jaren kan die warmte gekleurde filters, de plastic schaal of de lampjeshouders doen verkleuren, vervormen of uitdrogen. Wie een oude receiver openmaakt, ziet soms bruine schroeiplekjes rond de lampjes of filters die hun kleur verloren hebben. Ook dat is iets om bij een vervanging mee te nemen.

Kleur en kleurtemperatuur

Het licht van een gloeilampje is warm: het bevat veel rood en geel en weinig blauw. Uitgedrukt in kleurtemperatuur ligt dat ver onder het koelwitte licht van veel LED’s. Dat warme licht bepaalt mee hoe de schaal eruitziet.

Bij receivers met een gekleurde schaal ontstaat de typische tint door het samenspel van dat warme licht met gekleurde filters, de schaal zelf en de wijzer. Marantz-receivers uit de jaren zeventig staan bekend om hun blauwe gloed, en ook heel wat Pioneer-receivers uit de SX-reeks van die periode hebben een karakteristieke blauwe of groenblauwe schaal. Zet u daar een koelwitte of felblauwe LED achter, dan krijgt u een andere kleur dan de ontwerpers bedoelden: vaak harder, kouder of verzadigder. Liefhebbers zien dat meteen.

LED als alternatief: de voordelen

LED-verlichting heeft echte voordelen:

• een veel langere levensduur;
• weinig warmte, dus minder risico op verkleurde filters en verbrande plastic onderdelen;
• een lager stroomverbruik, wat de transformatorwikkeling minder belast.

Er bestaan dan ook kant-en-klare LED-vervangers en ombouwsets voor heel wat populaire receivers. Toch zijn er een aantal valkuilen.

De valkuilen van LED-verlichting

Kleur

De grootste uitdaging is de juiste kleur vinden. Een “warmwitte” LED is niet hetzelfde als een gloeilampje, en verschillende LED’s uit verschillende series kunnen onderling in kleur verschillen. Gekleurde LED’s (blauw, groen) geven vaak een veel te verzadigde tint en maken de filters overbodig, wat het originele karakter verandert.

Lichtverdeling

Een gloeilampje straalt in bijna alle richtingen. Veel LED’s stralen hun licht vooral in één richting uit. Het gevolg: heldere vlekken op de schaal en donkere zones ertussen. Goede LED-vervangers zijn hierop ontworpen, goedkope vaak niet.

Wisselspanning en flikkering

Een LED geleidt maar in één richting. Op wisselspanning brandt hij dus maar de helft van de tijd, wat een flikkering met de netfrequentie geeft. Niet iedereen ziet dat bewust, maar het oog kan het wel oppikken, zeker vanuit een ooghoek of op een camerabeeld. Bovendien kan de sperspanning in de andere halve periode een LED beschadigen als die niet beschermd is. Een correcte ombouw gebruikt daarom een gelijkrichter en eventueel een afvlakcondensator.

Spanning en stroom

Een LED heeft een stroombegrenzing nodig, meestal een weerstand of een kleine schakeling. Wordt de LED zonder begrenzing aangesloten, dan gaat hij snel stuk. Daarnaast is de helderheid van een LED moeilijker te dimmen op dezelfde manier als een gloeilampje. In sommige toestellen worden de lampjes ook gebruikt als signaallampje of zitten ze in een schakeling waar het stroomverbruik een rol speelt. Daar moet een ombouw goed doordacht zijn.

Authenticiteit en waarde

Voor verzamelaars telt de originaliteit. Een receiver met de originele verlichting is voor veel kopers aantrekkelijker dan een met LED-verlichting, zeker bij gezochte modellen. Wie wil ombouwen, kiest daarom best voor een oplossing die volledig omkeerbaar is: geen sporen doorknippen, geen gaten boren en de originele houders bewaren. Bekijkt u een tweedehandstoestel, kijk dan zeker of de verlichting nog origineel is; ook daarover leest u meer in Vintage versterker kopen: waarop letten?.

NOS-lampjes: het originele licht terug

Voor wie het originele uitzicht wil behouden, zijn nieuwe gloeilampjes met de juiste specificaties of NOS-lampjes de beste keuze. NOS staat voor New Old Stock: originele onderdelen uit de periode, die nooit gebruikt zijn. Meer daarover leest u in Wat zijn NOS-onderdelen?.

Bij het vervangen let ik op de juiste spanning en stroom, de juiste vorm en afmetingen, en een gelijkmatige verlichting over de hele schaal. Waar nodig worden ook de filters, houders en contacten nagekeken. Een lampje dat niet brandt, ligt immers niet altijd aan het lampje zelf: oxidatie op de klemmetjes, een losse soldering of een probleem in de voeding kunnen ook de oorzaak zijn.

Veiligheid

Om bij de lampjes te komen, moet u vaak de kast en soms het frontpaneel van het toestel demonteren. Trek altijd de stekker uit het stopcontact voor u begint. In een receiver staat netspanning op de transformator, de netschakelaar en de zekeringhouder, en de voedingscondensatoren kunnen na het uitschakelen nog geladen zijn. Wees ook voorzichtig met de wijzer, de schaalsnaar van de afstemming en de fragiele VU-meters: die zijn snel beschadigd en niet altijd makkelijk te vervangen.

Gloeilamp of LED: mijn advies

Zelf kies ik bij een restauratie in de meeste gevallen voor het originele licht, met nieuwe of NOS-gloeilampjes. Dat behoudt het karakter en de waarde van het toestel. Gaat de voorkeur toch naar LED, dan moet het gaan om een goed doordachte, omkeerbare ombouw met de juiste kleur, een gelijkmatige verdeling en een correcte voeding.

Heeft uw receiver of tuner een donkere schaal of een uitgevallen VU-meterverlichting? Neem contact op. Na de diagnose krijgt u een prijsofferte en bespreken we samen welke oplossing het best bij uw toestel en uw wensen past.