Platenspeler draait te traag of onregelmatig: oorzaken

Een platenspeler die te traag draait, klinkt dof en vals: stemmen worden lager, piano’s klinken plots ontstemd. Bij een onregelmatige snelheid hoort u de toonhoogte golven of zwiepen, vooral bij aangehouden noten. In de werkplaats krijg ik dit probleem vaak binnen, bij goedkope en dure draaitafels. De oorzaak hangt sterk af van het type aandrijving. Hieronder overloop ik de meest voorkomende boosdoeners, van eenvoudig tot complex.

Eerst: is het echt de snelheid?

Voor u aan de draaitafel begint te sleutelen, is het nuttig even te controleren of het probleem wel bij de snelheid ligt.

• Kromme platen laten de naald op en neer en heen en weer bewegen, wat een lichte toonhoogteschommeling kan veroorzaken.
• Een excentrisch middengat doet de toonhoogte één keer per omwenteling op en neer gaan. Dat gebeurt bij slechts een deel van uw platen.
• Een verkeerd afgestelde toonarm (te weinig naalddruk, verkeerde antiskating) beïnvloedt het toerental zelf nauwelijks. Wel geeft het vervorming en verspringende naalden, wat soms als “onregelmatig” ervaren wordt. Te veel naalddruk remt het plateau in theorie wat af, maar bij een gezonde aandrijving is dat verwaarloosbaar. Merkt u toch een duidelijk verschil in snelheid met en zonder naald op de plaat, dan heeft de aandrijving te weinig reserve en zit het probleem daar.

Komt het probleem bij elke plaat terug, dan ligt de oorzaak in de draaitafel.

Snelheid controleren met een stroboscoop

Veel platenspelers hebben een ingebouwde stroboscoop: een rij stipjes op de rand van het plateau, verlicht door een lampje dat op de netfrequentie knippert. Staan de stipjes stil, dan klopt de snelheid. Lopen ze langzaam weg, dan draait het plateau te snel of te traag.

Hebt u geen ingebouwde strobe, dan kunt u een stroboscoopschijf op de plaat leggen. Let wel: zo’n schijf moet bij uw netfrequentie (50 Hz in België en Frankrijk) en bij de lichtbron passen. Onder een moderne LED-lamp die niet knippert, werkt een strobeschijf niet betrouwbaar. Er bestaan ook apps en testplaten met een constante toon, waarmee u zowel de snelheid als de schommelingen kunt meten.

Riemaandrijving: de snaar

Bij de meeste platenspelers wordt het plateau aangedreven door een rubberen snaar. Dat is ook het onderdeel dat het vaakst problemen geeft.

Uitgerekte of verharde snaar

Rubber veroudert. Na jaren wordt een snaar langer, verliest hij zijn spanning of wordt het oppervlak glad en glanzend. Het gevolg: de snaar slipt, zeker bij het opstarten of bij een zware plaatreiniger. De snelheid is dan te laag en vaak onstabiel. Sommige snaren worden kleverig en smelten bijna aan de poelie vast; andere breken gewoon.

Een nieuwe snaar is vaak al een groot deel van de oplossing, maar alleen als het de juiste is. Lengte, breedte en dikte (plat, vierkant of rond profiel) bepalen mee de snelheid. Een “ongeveer passende” snaar geeft bijna altijd een afwijking.

Poelie en subplateau

Ook de motorpoelie en de rand waar de snaar over loopt, moeten proper zijn. Een laagje vet of resten van een oude snaar zorgen voor slip. Bij platenspelers waar u voor 45 toeren de snaar op een andere trap van de poelie legt, staat de snaar ook wel eens op de verkeerde trap.

Idler-aandrijving: het tussenwiel

Klassieke draaitafels zoals de Garrard 301 en 401, de Lenco L75 en de Thorens TD 124 werken met een idler wheel: een rubberen wiel dat de beweging van de motoras doorgeeft aan de binnenrand van het plateau. Die aandrijving staat bekend om haar trekkracht, maar het rubber is kritisch.

Na jaren wordt het rubber hard. Dat geeft slip (te trage snelheid), maar ook rommel en gedreun. Laat u het toestel lang stilstaan met het wiel ingeschakeld, dan ontstaat er een platte plek, die u hoort als een regelmatig tikje of een schommeling. Een goed idler wheel is daarom vaak opnieuw te rubberen of te vervangen. Daarnaast moeten de as van het wiel en de motorlagers proper en licht gesmeerd zijn.

Direct drive: de elektronische regeling

Bij direct drive-platenspelers zit het plateau rechtstreeks op de motoras. Er is geen snaar of wiel dat kan slippen; de snelheid wordt elektronisch geregeld. Bij de duurdere modellen gebeurt dat met een kwartsreferentie (quartz lock), bij andere met een servoregeling en instelbare trimpotmeters.

Typische problemen:

• Verlopen trimpotmeters: de snelheid zit er net naast, of verandert als u aan de pitchregeling draait.
• Verouderde condensatoren in de regelelektronica: de snelheid drijft weg naarmate het toestel opwarmt, of schommelt licht. Een gerichte vervanging van die onderdelen lost dat vaak op; meer over dat principe leest u in Wat is een recap?.
• Vuile pitchpotmeters of schakelaars: de snelheid springt als u eraan komt.
• Defecte onderdelen in de motorsturing: dan draait het plateau soms helemaal niet, of schiet het door. Voor sommige gespecialiseerde IC’s is een NOS-exemplaar dan goud waard.

Na een herstelling moet de snelheid opnieuw nauwkeurig afgeregeld worden, met de stroboscoop of met meetapparatuur.

Het hoofdlager

Of de aandrijving nu snaar, wiel of direct drive is: het plateau draait op een hoofdlager. Na decennia is de olie daarin vaak ingedikt of verdampt, of er is stof in terechtgekomen. Het plateau draait dan stroever, waardoor een zwakke motor of een ietwat slappe snaar het niet meer bijhoudt.

U kunt dit voorzichtig testen: geef het plateau (zonder snaar of met de motor uitgeschakeld) een zwiep. Een gezond lager laat het plateau lang en gelijkmatig uitdraaien. Stopt het snel of hoort u geschuur, dan is reinigen en opnieuw smeren met de juiste olie aangewezen. Gebruik daarvoor nooit zomaar een willekeurige olie; de viscositeit is belangrijk.

Wow en flutter

Twee termen die u in technische specificaties vaak tegenkomt:

• Wow is een trage schommeling in de snelheid, enkele keren per seconde of minder. U hoort het als een golvende toonhoogte. Oorzaken: een ongelijkmatige snaar, een platte plek op het idler wheel, een excentrisch plateau of lager.
• Flutter is een snellere schommeling, die eerder klinkt als een ruwheid of een onrustig geluid. Oorzaken: een ruwe motor, beschadigde lagers of trillingen in de aandrijving.

Goede vintage draaitafels halen zeer lage waarden. Liggen die bij een toestel duidelijk hoger, dan is er een concrete mechanische of elektronische oorzaak die opgespoord kan worden.

Let op de netfrequentie

Veel eenvoudigere riem- en idler-draaitafels gebruiken een synchrone wisselstroommotor. Het toerental van zo’n motor hangt rechtstreeks af van de netfrequentie. Een Amerikaans of Japans toestel gemaakt voor 60 Hz draait op ons 50 Hz-net merkbaar te traag. De oplossing is een andere motorpoelie of een aangepaste regeling, niet een andere snaar.

Veiligheid

Wilt u zelf onder het plateau of in de motorbehuizing kijken, trek dan altijd eerst de stekker uit het stopcontact. In veel platenspelers zit netspanning op de netschakelaar en de motoraansluiting, en soms op een ontstoringscondensator die nog geladen kan zijn. Laat elektronische afregelingen over aan iemand met de juiste meetapparatuur.

Wanneer naar de werkplaats?

Een nieuwe snaar of een proper hoofdlager kunt u met wat handigheid zelf. Komt u er niet uit, draait een direct drive-toestel instabiel, of gaat het om een idler-draaitafel met hard geworden rubber, dan is het tijd voor een grondige herstelling van uw platenspeler. In de werkplaats reinigen en smeren we de aandrijving, vervangen we versleten rubbers en onderdelen, en regelen we de snelheid en de toonarm opnieuw af.

Na de diagnose krijgt u een prijsofferte en een inschatting van de doorlooptijd; er wordt pas gewerkt na uw akkoord. Woont u verder weg, lees dan eerst hoe u een draaitafel veilig verpakt en opstuurt, want een plateau en toonarm die los zitten, raken snel beschadigd onderweg.

Twijfelt u over de oorzaak? Neem contact op en vertel welk model u hebt en wat u precies hoort. Dan zeggen we u eerlijk of het iets is wat u zelf kunt oplossen.